Kunstenares Ans Markus en vormgever By Frank vertellen met passie over hun Oranje-portretten
Door Marc van der Linde
Weekend Royalty
'Vanaf het moment dat ik werd uitgenodigd om bij de Koningin op bezoek te gaan, was ik behoorlijk van slag. Het was bijna niet voor te stellen dat ik de vrouw die ik altijd vanaf foto's had geportretteerd eindelijk in levenden lijve zou zie,' Vertelt Ans Markus. Zij blikt terug op de unieke poseersessie van Hare Majesteit in 1996 op Paleis Huis ten Bosch.
Het was een toevallige samenloop van omstandigheden, dat ik daarbij aanwezig mocht zijn,' vertelt Ans zittend aan haar keukentafel. De bovenste etage van het grote pakhuis op het Prinseneiland in Amsterdam is ingericht als atelier en in dezelfde ruimte vindt zich ook haar woonkeuken en living. Langs de muren staan immense werken, overal staan champagnekoelers volgepropt met kwasten en het ruikt er naar een mengeling van verf en peut.
'De toenmalige burgemeester van Tilburg, Gerrit Brokx, vroeg me om een staatsieportret van koningin Beatrix te schilderen, bestemd voor de raadzaal. Tot die tijd had ik de Koningin van foto's geschilderd, die ik zelf mocht uitzoeken in het archief van de RVD. Het toeval wilde dat de Koningin het precies in die periode tijd vond voor een opvolger van het officiële staatsieportret dat Marte Röling in 1982 maakte. Kunstenares Carla Rodenberg en kunstenaar Sam Drukker werden uitgenodigd als kanshebber om het nieuwe staatsieportret te schilderen.' De vorstin zou speciaal voor hen tweeënhalf uur model zitten. 'Gerrit Brokx zorgde ervoor dat ik daar ook bij mocht zijn, zodat ik daar schetsen kon maken voor het portret dat bestemd was voor de Tilburgse raadzaal.'
Slapeloze nacht
Ans deed de nacht voorafgaand aan de poseersessie geen oog dicht. Haar man Wybe zette 'voor de deur' van Paleis Huis ten Bosch af. 'Er lag een brede rode loper, maar ik dacht: het is vast niet de bedoeling dat ik daar overheen loop. Dus ik liep voorzichtig langs het randje náást de loper naar boven,' vertelt de kunstenares en zij herinnert zich nog heel goed hoe zenuwachtig zij was. Tijdens het drinken van een kopie thee volgde een kleine instructie door het paleispersoneel. De kunstenaars mochten de Koningin met 'Majesteit' of 'mevrouw' aanspreken. En de Koningin liet via het personeel weten dat de kunstenaars zich vooral vrij moesten voelen om elke kant van haar gezicht te bestuderen, haar te fotograferen en haar te vragen of zij een bepaalde pose wilde aannemen.
Op het moment dat de Koningin de ruimte binnenkwam en haar de hand schudde, werd Ans op slag heel onzeker. Heel subtiel, maar toch bemerkt door Ans, nam de Koningin haar van top tot teen in zich op. 'Ik dacht gelijk: ik heb de verkeerde kleding aan, had ik voor deze ene keer niet eens iets anders dan zwart moeten dragen, had ik andere schoenen aan moeten trekken?'
Maar de Koningin was uiterst vriendelijk en nadat er wat gebabbeld was over kunst en tuinarchitectuur was het ijs snel gebroken. Beatrix nam plaats op een stoel op een verhoging en de kunstenaars konden aan de slag.
'De lichtinval in de ruimte was perfect, ik zal geknield op de paleisvloer, dat vond ik een mooi perspectief van waaruit ik haar kon schetsen. Eindelijk kon ik de exacte kleur van haar grijs-blauwe ogen definiëren, de haarinplant en de structuur van haar, overigens heel blanke en tikkeltje droge, huid bestuderen.' De Koningin was een voorbeeldig model. Ze bleef afgezien van een korte theepauze ruim twee uur doodstil op een stoel zitten.
De Koningin droeg in die tijd van die enorme schoudervullingen, een doorn in het oog van Ans Markus. 'Op een bepaald moment vroeg ik: "Majesteit, wilt u even deze kant opkijken?" Ze reageerde direct en keek me van opzij aan. Zo had ik haar en profil zonder die vierkante schouders zo prominent in beeld, daar heb ik deze foto van gemaakt.' Ans laat een foto zien van een ontspannen in de lens kijkende Beatrix. Precies de pose van het grote portret dat de kunstenares van haar maakte. Het doek is het grootste dat ooit van de Koningin gemaakt is, maar liefst twee meter hoog en één meter dertig breed.
Ineens kwam de Prins Claus binnen
Behalve wat poseerverzoeken aan de Koningin werd er tijdens de sessie geen woord gesproken. De enig verrassende onderbreking kwam toen plotseling de deuren boven aan de trap openzwaaiden en prins Claus al gefotograferend naar beneden liep.
Ik vergeet nooit meer hoe liefdevol de Koningin toen naar hem opkeek,' herinnert Ans zich. 'Hij liep toen al wat wankel en hij haalde nogal acrobatische toeren uit om ons vanaf die hoogte te kieken. Ik dacht toen wel even: o jee, als dat maar goed gaat.' Ans heeft die middag als in een roes ervaren en koestert die bijeenkomst als heel dierbaar.
Zij maakte nadien een serie portretten van Beatrix, op die zo typische Markus-manier. Zonder versierselen schildert zij een vrouw, die toevallig ook nog eens onze Koningin is. Haar eigen favoriet is het schilderij dat zij maakte aan de hand van een foto die werd gemaakt toen Beatrix op staatsbezoek was in Japan. De vorstin is in het wit gekleed en heeft haar ogen gesloten. 'Kijken met je hart' noemt Ans Markus die pose. 'Het intrigeert me wel, wat houdt haar bezig op dat moment. Zij moet zich ongetwijfeld vaak eenzaam voelen. Ze zal Claus van wie ze zo zielsveel hield ook heel erg missen. Daarom genoot ik zo van die foto op haar verjaardag met die hele trits kleinkinderen om haar heen, ik gun haar dat zo.'
Ook onze toekomstige Koningin boeit de kunstenares. In haar atelier hangt een schitterend portret van prinses Máxima. Ans: 'Ik vind haar heel mooi, vooral door die prachtig sprekende donkere ogen. Ze is heel expressief, haar gezicht verandert iedere minuut. Toch vind ik het juist een uitdaging om die andere, wat stillere kant van haar te laten zien.'
Van Ans' atelier in Amsterdam reizen we naar hartje Dokkum. Daar werkt en woont vormgever Frank van Dijk, werkende onder de naam By Frank. Ook hij maakte een bijzonder portret van onze Vorstin. Koningin Beatrix bracht in 2004 een bezoek aan het pittoreske Friese stadje. Voor de Dokkumers werd ter gelegenheid hiervan een boekje uitgegeven en Frank werd gevraagd de omslag te ontwerpen. Dat zijn werk het meest recente officieel door de Koningin persoonlijk goedgekeurde werk zou worden, had hij nooit durven dromen.
Frank maakte tijdens haar bezoek een foto om die vervolgens grafisch te bewerken. Het portret is gedrukt in zilver en goud en vervolgens met de hand afgewerkt. De oranje motieven op de hoed en jurk zijn geschilderd. Het parelcollier is in reliëf gedrukt en ingeschilderd met parellak. 'Als je dicht bij het portret staat, zie je het gezicht van Beatrix nauwelijks. Kijk je van een afstandje, dan zie je ineens haar ogen en haar glimlach,' legt Frank uit. 'Het symbolisch eigenlijk, want zij bewaart zelf ook graag die afstand.'
Geheimzinnig
'Ik vond het een leuke idee om één exemplaar uit te vergroten en cadeau te doen aan onze burgemeester Bilker,' vertelt de Dokkumer. 'Hij schonk het vervolgens aan de Koningin. Ik wist daar helemaal niks van, tot ik een brief kreeg van de algemeen secretaris van de Koningin mr. Van der Zwan, waarin stond dat Hare Majesteit mijn werk fraai en treffend vond en het een mooie aanvulling was voor de portretgalerij van het Koninklijk Huisarchief.' Frank was natuurlijk heel blij met deze erkenning. In zijn enthousiasme stuurde hij een briefje terug dat hij toch wel erg benieuwd was naar die galerij en wanneer hij langs mocht komen om die eens te bekijken. 'Want hangen die goedgekeurde schilderijen in Paleis ten Bosch aan de muur? Of worden ze bij wijze van spreken op alfabet ergens in een kelder bewaard?' wilde de Dokkumer graag weten. 'Helaas kreeg ik geen respons, jammer dat daar dan weer zo geheimzinnig over wordt gedaan.
Het portret van By Frank was ook te zien op de tentoonstelling Beatrix, ons gezicht ter ere van haar 25-jarig regeringsjubileum. 'Op deze tentoonstelling hingen ook werken die niet waren goedgekeurd door de Koningin. En op welke criteria die worden afgekeurd is ook zoiets waarover je nooit iets hoort. Ik denk dat het vooral met die persoonlijke smaak van Beatrix te maken heeft. Ik heb horen fluisteren dat ze er ook niet dol op is als in een kunstwerk ieder rimpeltje waarheidsgetrouw wordt vastgelegd, en gelijk heeft ze.'